Naast geluiden, licht en aanraking zijn er ook prikkels die je niet kunt zien: de prikkels van je eigen hoofd. Gedachten, emoties en taal kunnen minstens zo vermoeiend zijn. Bij kinderen en jongvolwassenen met autisme hoor je vaak dezelfde woorden terug: “Ik heb een vol hoofd.”
Dat volle hoofd zie je niet, maar je merkt het overal aan.
Leon is een denker. Zijn hoofd staat nooit stil. Waar andere jongeren na school overschakelen op ontspanning of vrienden, gaat hij door. Elk gesprek, elke opmerking, elke blik wordt opnieuw afgespeeld en geanalyseerd. Waarom zei die leerkracht dat? Had ik iets anders moeten zeggen? Hoe zal morgen verlopen?
Aan het einde van de dag is hij doodmoe. Niet van rennen of leren, maar van zijn eigen gedachten. Voor Leon voelt het alsof er tien tabbladen tegelijk openstaan in zijn hoofd, allemaal herrie maken. Zijn ADHD maakt het er niet makkelijker op. Zijn concentratie laat hem soms in de steek en hij is snel afgeleid, zowel door wat er om hem heen gebeurt als door de woorden die hij hoort en waar hij betekenis aan probeert te geven.
Gedachten en emoties versterken elkaar. Een kleine onzekerheid kan een hele stroom aan vragen en scenario’s op gang brengen. Zo was er de keer dat hij een aftekenlijst nodig had om een toets in te halen. Een leerkracht zei dat ze erover moest nadenken en dat hij vaker naar de les moest komen. Leon droop af en vanaf dat moment begon het malen. Wanneer kan ik de toets doen? Krijg ik wel een aftekenlijst? Wat bedoelt ze precies met vaker komen? Doe ik het dan niet goed genoeg? Red ik dit jaar nog wel? Zijn hoofd draaide op volle toeren terwijl zijn lijf gespannen bleef.
Taal als brug en als extra belasting
Taal is een bijzondere mix van gedachten en emoties. Het is het middel waarmee we onze binnenwereld naar buiten brengen. Maar de taal vraagt ook iets terug. Woorden kiezen, zinnen vormen, emoties verwoorden en nuances aanvoelen kost allemaal energie.
Voor kinderen met autisme kan taal daardoor een dubbele rol spelen. Enerzijds is het een hulpmiddel om grip te krijgen op de wereld. Anderzijds kan het juist extra overprikkeling veroorzaken. Dat zien we dagelijks terug bij Leon.
Hij neemt woorden vaak letterlijk en raakt snel verstrikt in wat er precies gezegd wordt. Wanneer iemand bijvoorbeeld zegt: “Laat het maar even los,” ontstaat er verwarring. Loslaten, waarvan dan? Wanneer is iets los? En hoe doe je dat precies? Wat voor de één een geruststellende uitspraak is, wordt voor Leon een nieuwe denkpuzzel. Taal stopt voor hem niet bij de woorden, maar opent meteen een reeks nieuwe vragen.
Ook bij schoolopdrachten loopt hij hier tegenaan. Als hij gevraagd wordt zijn doelen te omschrijven, raakt hij vast. “Mijn doelen zijn privé,” zegt hij verontwaardigd. Zelfs wanneer we uitleggen dat het gaat om schoolse of werkgerelateerde doelen, blijft hij zoeken naar de logica achter de vraag. Waarom moet je dit opschrijven? Wat leren ze hier nou echt van? Dingen die voor anderen vanzelfsprekend lijken, moeten voor Leon eerst volledig worden uitgeplozen.
Op zulke momenten zie je de chaos ontstaan. Hij zucht, klapt zijn boek dicht en zegt dat hij misschien beter kan stoppen met school. Niet omdat hij niet wil, maar omdat zijn hoofd het even niet meer kan bijbenen. Soms gaat hij naar buiten, soms naar bed, in de hoop dat slapen zijn hoofd even stilzet.
Wat wij leerden, is dat rust niet alleen zit in minder drukte, maar ook in minder woorden en minder denken. Soms helpt het om niet door te vragen, om niet alles te willen uitleggen of oplossen. Gewoon samen zijn. Soms helpt wandelen, tekenen of iets doen waarbij het hoofd even niet hoeft te presteren. En soms helpt het juist om gedachten op papier te zetten, zodat ze niet allemaal binnen hoeven te blijven.
Een vol hoofd wil niet altijd leeg, maar het wil wel erkenning. Door te begrijpen dat gedachten, emoties en taal ook prikkels zijn, gingen we anders kijken. Minder focussen op “hij moet zich uiten” en meer op “wat heeft zijn hoofd nu nodig?”
En soms is dat verrassend eenvoudig: rust, voorspelbaarheid en de geruststelling dat niet elke gedachte uitgesproken of opgelost hoeft te worden. Want een vol hoofd is al druk genoeg.
Met hartelijke groet,
Petra Dekker
Regiocoördinator Mama Vita